Ludwig von Mises (1881–1973) był austriackim ekonomistą. Rozwijał prakseologię, teorię celowego ludzkiego działania: ludzie wyznaczają sobie cele i dobierają środki do ich osiągnięcia. W ekonomii zajmował się szczególnie pieniądzem i kalkulacją ekonomiczną, czyli porównywaniem możliwości gospodarczych za pomocą cen pieniężnych.
The Theory of Money and Credit ukazała się w 1912 roku. W 1920 Mises opublikował artykuł o problemie kalkulacji ekonomicznej w socjalizmie; Human Action, jego obszerne ujęcie ekonomii, wydano w 1949 roku. Tych tekstów nie można traktować zamiennie. Każdy dotyczy określonego problemu i powstał w innym kontekście. Czytając późniejsze wydanie, zwróć więc uwagę, czy przemawia Mises, autor dodanej przedmowy, czy współczesny komentator. Ułatwia to zrozumienie, nawet gdy nie zgadzasz się z autorem. [1]
Anna kupuje większy piec, bo spodziewa się większej liczby klientów. Jeśli nie przyjdą, plan zawiedzie. Nadal było to jednak celowe działanie w rozumieniu Misesa: wybrała środek do celu. Celowe nie znaczy skuteczne, nieomylne ani moralnie słuszne. Bez tego rozróżnienia teoria mogłaby brzmieć tak, jakby uznawała każdą ludzką decyzję za rozsądną. Tymczasem dopuszcza pomyłki przy wyborze i stosowaniu środków. Celem nie musi też być zysk; można na przykład poświęcać czas opiece nad innymi. [5]
Sam opis celów i środków nie wyjaśni, dlaczego konkretna piekarnia zaczęła mieć kłopoty. Trzeba ustalić, co się wydarzyło: odeszli klienci, podrożała energia czy źle oszacowano popyt? Mises oddzielał ogólną teorię działania od badania konkretnych wydarzeń historycznych. Jego prakseologia opiera się na logicznym wnioskowaniu; pytanie historyczne wymaga znajomości okoliczności. Zastosowanie teorii zależy więc od jej założeń. W wymianie pośredniej przyjmujemy za nasze dobra środek wymiany, na przykład pieniądz, a dopiero za niego kupujemy to, czego chcemy. Teorii wymiany pośredniej nie można na przykład bez zastrzeżeń odnieść do społeczeństwa, które wymienia wyłącznie rzecz za rzecz. [2]
Technik powie Annie, ile chleba upiecze piec i ile zużyje energii. Do decyzji potrzebuje jednak także cen pieca, najmu, pracy i składników oraz oszacowania przychodów. Wyrażenie tych różnych pozycji w pieniądzu pozwala je porównać. W naszym uproszczonym budżecie liczymy w koronach czeskich (CZK). Anna oczekuje łącznych kosztów 100000 CZK i przychodów 120000 CZK; różnica 20000 CZK to przewidywana nadwyżka tego budżetu. Same kilogramy mąki i kilowatogodziny nie zastąpią takiego obliczenia. Taki jest praktyczny sens kalkulacji ekonomicznej, a nie twierdzenie, że wszystko, co ważne w życiu, ma cenę pieniężną. [3]
Anna może sprawdzić każdą sumę, lecz nie wie na pewno, ilu klientów przyjdzie ani ile zapłaci przy kolejnych zakupach. Mises rozróżnia dokładność rachunku i pewność oszacowań, na których się on opiera, na przykład przyszłej liczby klientów. Dawne ceny pomagają myśleć o przyszłych, ale ich nie gwarantują. Budżet pozostaje więc użyteczny, choć nie jest pewną prognozą. Pokazuje Annie podstawy jej decyzji i to, co się zmieni, jeśli założenie okaże się błędne. Poprawne dodawanie nie zamieni szacunku w potwierdzony fakt. [3]
Dwa papierowe dokumenty mogą wyglądać podobnie, choć jeden oznacza prawo do otrzymania wypłaty pieniężnej, a drugi działa inaczej. Mises uważał więc podział na pieniądz metalowy i papierowy za niewystarczający. Interesowało go również, co posiada właściciel, wobec kogo ma ewentualną należność i na jakich warunkach można ją spłacić. Historyczne kategorie autora mają określone znaczenia; sama nazwa nie wystarczy do przypisania dzisiejszego produktu. Współczesne porównanie wymaga zbadania rzeczywistych warunków, nie tylko materiału dokumentu czy liczby na ekranie. [4]
W przedmowie do Human Action Mises wyjaśnia, że używa słowa liberalny w klasycznym znaczeniu: łączy je z gospodarką rynkową, konstytucyjnym rządem przedstawicielskim i wolnością jednostki. Nie jest to automatycznie nazwa dzisiejszej partii ani grupy politycznej w innym kraju. Zanim przeniesiemy jego wypowiedź do aktualnej debaty, musimy zrozumieć jego słownictwo. Dotyczy to także przekładu: to samo słowo może budzić inne skojarzenia u czytelnika z innej epoki lub posługującego się innym językiem. [6]
Mises zmarł w 1973 roku; Mises Institute powstał dopiero w 1982. Instytucja udostępnia dziś jego dzieła i publikuje również teksty innych autorów. To różne głosy. Gdy współczesny artykuł łączy Misesa z ideami projektu Bitcoin, przedstawia interpretację dzisiejszego autora, a nie własne stanowisko Misesa. Jego pytania mogą być przydatne: do czego człowiek dąży, jakie środki wybiera i na jakich założeniach opiera rachunek? Jednak znane nazwisko nie zastępuje dowodów na konkretne twierdzenie czy bezpieczeństwo współczesnej usługi. [1]
Pełniejszy obraz uzyskasz, czytając to hasło razem z Praxeology, Human Action, Economic Calculation, Regression Theorem, Bitcoin. Do tego hasła prowadzą również odsyłacze z Austriacka szkoła ekonomii, Praxeology, Methodological Individualism, Subjective Value Theory.