Socialist Calculation Debate dotyczy wyboru i korygowania planów produkcji przy wspólnej własności środków produkcji, takich jak maszyny, fabryki i ziemia. Ludwig von Mises wskazywał na brak ich cen rynkowych, Oskar Lange proponował próbne ceny obrachunkowe, a Friedrich Hayek badał, czy taki mechanizm potrafi wykorzystać zmieniającą się wiedzę ludzi.
Wyobraźmy sobie organ planujący działalność piekarni, hut i transportu. Stal przeznaczona na piec nie może jednocześnie posłużyć do budowy torów. Economic Calculation, czyli rachunek ekonomiczny, ma pomóc porównywać takie konkurencyjne zastosowania zasobów. Mises przedstawił zarzut w 1920 roku, cytowana tu pierwsza część odpowiedzi Langego ukazała się w 1936, a krytyka Hayeka w 1940. Pytania przesuwały się od pochodzenia cen do zasad podejmowania decyzji i tempa wprowadzania korekt. Autorzy nie odpowiadali więc dokładnie na to samo pytanie. [1] [2] [3]
Inżynier obliczy ilość stali potrzebną na piec. Nie ustali tym jednak, czy właśnie tam najlepiej ją wykorzystać. Mises argumentuje, że wspólna kontrola środków produkcji bez ich wymiany rynkowej usuwa pieniężne ceny wymienne potrzebne do porównania. Maszyny i budynki służące produkcji określa się też jako Capital Goods. Nie chodzi o to, że planista nie umie dodawać ani zbudować piekarni. Zarzut dotyczy podstaw wyboru między technicznie wykonalnymi planami. [1]
Odpowiedź Langego nie likwiduje wszystkich rynków. W opisanym wariancie ludzie wybierają zakupy i zatrudnienie; pozostają rynki dóbr konsumpcyjnych oraz pracy. Klient nadal wybiera więc chleb w sklepie. Dla maszyn, materiałów i pozostałych zasobów produkcyjnych poza pracą organ planujący ustala jednak ceny obrachunkowe. Mają one kierować przedsiębiorstwami, choć nie powstają w takiej samej wymianie rynkowej jak cena sprzedanego bochenka. Rozróżnienie tych cen jest kluczowe. [2]
Jeśli przy ustalonej cenie przedsiębiorstwa chcą więcej stali, niż jest dostępne, jej cena obrachunkowa powinna wzrosnąć; nadwyżka wymaga obniżki. Lange proponuje kolejne korekty według wyników. Kierownicy mają też przestrzegać reguł oszczędnego łączenia nakładów i ustalania wielkości produkcji. Jedna z tych reguł nakazuje ustalić taką wielkość produkcji, przy której cena produktu jest równa kosztowi krańcowemu, czyli kosztowi wytworzenia dodatkowej jednostki. To konkretny mechanizm oparty na założeniach. Samo wpisanie liczb do cennika nie dowodzi, że rzeczywista gospodarka będzie tak działać. [2]
Piec się psuje, dostawca ma inną stal, a transport się opóźnia. Hayek pyta, jak szybko te wiadomości docierają do organu planującego i zmieniają ceny. Stal różni się też jakością, miejscem i terminem dostawy; jedna kategoria może ukrywać istotne różnice. Zarzut dotyczy ciągłego dostosowywania się, nie tylko znalezienia odpowiednich liczb dla niezmiennej sytuacji. Ważne jest, kto może reagować i na jakich informacjach oprzeć decyzję. [3]
Piekarnia należąca do miasta może kupować piec, energię i mąkę na otaczających ją rynkach. Już przez to różni się od modelu usuwającego rynkową wymianę środków produkcji z całej gospodarki. Przy ocenie konkretnej organizacji trzeba więc ustalić pochodzenie cen, uprawnienia inwestycyjne i sposób korygowania błędnych planów. Sukces lub porażka jednego przedsiębiorstwa nie rozstrzyga całego sporu. Twierdzenia historyczne wymagają osobnych dowodów, nie tylko określenia właściciela. [1] [2]
W eseju z 1945 roku Hayek rozwinął Knowledge Problem: użyteczna wiedza jest rozproszona między ludźmi. Piekarz wie, co klienci przestali kupować, mechanik zna słabość pieca, a kierowca właśnie trafił na zamkniętą drogę. Obliczenia na gotowych danych to inne zadanie niż zebranie tych wiadomości na czas. Nowoczesne oprogramowanie może znacznie usprawnić przetwarzanie, ale szybkość nie dowodzi kompletności ani aktualności danych wejściowych. System należy oceniać po tym, jak zdobywa, sprawdza i wykorzystuje informacje. [4]
Bitcoin umożliwia przenoszenie wartości zgodnie z regułami swojej sieci. Potwierdzenie oznacza tu, że transakcja trafiła do bloku, czyli grupy transakcji zaakceptowanej zgodnie z regułami sieci. Potwierdzona płatność za piec nie mówi jednak, czy był dobrą inwestycją ani czy trafnie przewidziano popyt na chleb. Reguły płatności, powstawanie cen i decyzje produkcyjne to różne sprawy. Spór pomaga pytać o wiedzę i odpowiedzialność; wybór technologii płatniczej go nie rozstrzyga. Nie dowodzi też doskonałości każdego rynku ani bezsensowności wszelkiego planowania. [1] [4] [5]
Pełniejszy obraz uzyskasz, czytając to hasło razem z Economic Calculation, Ludwig von Mises, Friedrich A. Hayek, Knowledge Problem, Capital Goods, Bitcoin. Do tego hasła prowadzą również odsyłacze z Economic Calculation, Knowledge Problem.