Friedrich A. Hayek (1899–1992) był ekonomistą badającym pieniądz, wahania gospodarcze i instytucje społeczne, czyli reguły i zwyczaje kształtujące wspólne życie i współpracę ludzi. Zasłynął wyjaśnieniem rozproszonej wiedzy: ludzie znają różne okoliczności, a zmiany cen mogą pomagać im dostosowywać plany, nawet bez znajomości całego rynku przez każdego z nich.
W 1974 roku podzielił z Gunnarem Myrdalem Nagrodę z nauk ekonomicznych im. Alfreda Nobla. Wyróżniono prace dotyczące pieniądza, wahań gospodarczych i współzależności zjawisk ekonomicznych, społecznych oraz instytucjonalnych. Nie oznacza to aprobaty dla każdej politycznej opinii Hayeka. Czytelnikowi bardziej przyda się pytanie, jaki konkretny problem autor wyjaśnia i na czym opiera argument. Słynna nagroda pomaga umiejscowić go w historii myśli, ale nie rozstrzyga dzisiejszego sporu. [1]
W The Use of Knowledge in Society z 1945 roku Hayek podkreśla znajomość konkretnych okoliczności czasu i miejsca. Ekspert może znać najlepszą metodę suszenia drewna, a Petra wie, że dzisiejsza dostawa nie dotrze. Jedna wiedza nie zastępuje drugiej. Trzeba połączyć ogólną fachowość z lokalnym doświadczeniem i możliwością działania. W naszym przykładzie Petra może zadzwonić do pobliskiego składu i zmienić kolejność zamówień. Informacja jest cenna, bo ktoś zna ją na czas i potrafi dostosować plan. [2]
Własny przykład Hayeka dotyczy cyny. Gdzieś pojawia się nowe zastosowanie metalu albo znika część dostaw. Użytkownicy mogą odpowiedzieć na wyższą cenę oszczędzaniem materiału lub szukaniem zamiennika, choć nie wszyscy znają pierwotne zdarzenie. Cena przenosi zmianę do odległych decyzji. Nie jest artykułem wyjaśniającym całą przyczynę ani kompletną instrukcją techniczną zastąpienia materiału. Hayek pokazuje, że część użytecznego dostosowania może nastąpić bez znajomości całej historii przez każdego uczestnika. [2]
Sam Hayek zaznacza, że reakcje ludzi na zmiany cen nie są ze sobą idealnie zgrane. Wróćmy do Petry: wyższa cena drewna może skłonić ją do poszukania innego dostawcy, który jednak może ją zawieść. Sama cena nie mówi wszystkiego o jakości, niezawodności czy przyszłości. Nasz przykład przypomina o różnicy między użyteczną informacją a pewnością. Z teorii koordynacji cenowej nie wynika, że każda cena rynkowa jest bezbłędna ani że każda decyzja musi przynieść sukces. [2]
Wyobraź sobie raport, według którego krajowe zapasy drewna nie zmieniły się. Petrze może jednak brakować odpowiedniego gatunku, we właściwym miejscu i na czas realizacji zamówienia. Suma może być poprawna, a mimo to nie pokazywać problemu. Hayek zwraca uwagę, że kategorie statystyczne łączą rzeczy różniące się w lokalnych warunkach. To nie odbiera statystykom wartości. Trzeba tylko rozumieć, co łączą i co pomijają, zamiast mylić stabilną całość z niezmienioną sytuacją każdego przedsiębiorstwa. [2]
W Denationalisation of Money z 1976 roku Hayek proponuje odrębne waluty emitowane prywatnie. Emitent to podmiot wydający walutę; w tym projekcie steruje jej ilością, aby utrzymywać siłę nabywczą. Wyobraź sobie kupca, który chce później uzupełnić zapasy za pieniądze ze sprzedaży. Ważne są nie tylko liczby na banknocie, ale to, co za nie kupi. Propozycja Hayeka ma zachęcać emitentów do dbania o tę cechę. Chodzi o aktywnie zarządzaną podaż, nie o ilość pieniądza niezmiennie ustaloną z góry. [3]
Według Hayeka dyscyplinę ma zapewniać konkurencja: gdy waluta się pogarsza, ludzie mogą wybrać inną, a emitent traci klientów. Kupiec może na przykład zmienić walutę, w której trzyma część wpływów. Ten argument wymaga rzeczywistej możliwości wyboru; sama etykieta „prywatna waluta” jej nie tworzy. Hayek przedstawia uzasadnienie pewnego układu instytucjonalnego, a nie dowiedzioną gwarancję stabilności każdego nowego produktu. Nadal trzeba badać zasady i warunki konkretnej oferty. [3]
Hayek zmarł w 1992 roku, przed powstaniem Bitcoinu. Można porównywać jego konkurencję walut z dzisiejszymi systemami, ale trzeba zachować różnice. Bitcoin nie ma emitenta, który zmieniałby liczbę nowych monet, aby utrzymać stałą cenę wybranego zestawu dóbr. Taki zestaw nazywa się koszykiem dóbr: w propozycji Hayeka jego ceny miały służyć jako miara siły nabywczej waluty. Podobna możliwość wyboru nie oznacza więc identycznego mechanizmu. Nie można też przypisywać Hayekowi osobistego poparcia dla technologii, której nie poznał. Jego prace stawiają pytania o wiedzę, reguły i możliwość zmiany; dzisiejsze wnioski należą już do dzisiejszych autorów. [1] [3]
Pełniejszy obraz uzyskasz, czytając to hasło razem z Knowledge Problem, Spontaneous Order, Denationalisation of Money, Economic Calculation, Bitcoin. Do tego hasła prowadzą również odsyłacze z Austriacka szkoła ekonomii, Praxeology, Methodological Individualism, Human Action.