Spontaneous Order

Właścicielka kawiarni chce obsłużyć porannych gości, palarnia sprzedać kawę, a przewoźnik wykorzystać trasę. Ich zamiary są rzeczywiste. Jednak żadne z nich nie musiało zaprojektować całej sieci, dzięki której kawa trafiła na stół. Adam Ferguson zauważał, że ludzie, realizując bliskie cele, tworzą też instytucje, których późniejszej postaci nie przewidzieli. Instytucje w tym znaczeniu obejmują również zasady własności i utrwalone zwyczaje wspólnego życia. Spontaniczność nie przeczy zatem indywidualnemu planowaniu. Opisuje związek działań jednostek z wyrastającą z nich całością. [1]

W kawiarni właścicielka układa zmiany i ustala ofertę. W rozróżnieniu Hayeka jest to organizacja: ludzie wykonują określone zadania pod wspólnym kierownictwem. Relacje z palarniami, klientami i innymi firmami wykraczają jednak poza jej władzę. Każdy dostosowuje własne plany do innych. Kierowana kawiarnia może więc należeć do szerszego spontanicznego porządku. Nie ma tu sprzeczności; patrzymy na różne poziomy tego samego zjawiska. [2]

Umowa o zapłacie za dostawę daje obu stronom podstawę oczekiwań. Ogólne reguły własności i umów nie ustalają jednak, która kawiarnia zamówi jaką kawę ani komu ją sprzeda. Hayek odróżnia te ramy od polecenia przydzielającego konkretne zadanie. Ludzie mogą świadomie utrzymywać i poprawiać reguły, a uczestnicy samodzielnie tworzyć relacje handlowe. Spontaniczny porządek nie oznacza więc bezprawia ani tego, że wystarczy usunąć wszystkie ograniczenia. [2]

Załóżmy, że pewien rodzaj kawy drożeje. Kawiarnia może zmienić mieszankę, ograniczyć straty lub poszukać innej oferty. Nie musi znać każdej przyczyny zmiany na drugim końcu łańcucha dostaw. To przykład przekazywania przez ceny części rozproszonej wiedzy, którą opisuje Knowledge Problem. Sam wzrost ceny nie dowodzi jednak, że wszystko dostosuje się bez przeszkód. Liczą się także dostępne zamienniki, umowy i to, czy informacja dotrze na czas. [3]

Jeśli dostawca nie dotrzyma umowy, spór może rozstrzygnąć sąd. Ma procedury i przydzielone zadania; nie jest spontaniczny w tym samym sensie co szersza sieć wymiany. Hayek uznaje, że egzekwowanie ogólnych reguł wymaga zorganizowanego wysiłku. Przewoźnicy i palarnie również mają własne kierownictwo. Warto pytać, czym ich plan faktycznie kieruje i jakie relacje powstają poza nim. Samo istnienie organizacji nie przeczy szerszej spontanicznej koordynacji. [2]

Zwyczaj może się rozpowszechniać, choć niektórym szkodzi. Ferguson opisywał wśród niezamierzonych skutków także podporządkowanie i władzę, nie tylko użyteczne instytucje. Oceniając wynik, trzeba osobno zapytać, komu pomógł, komu zaszkodził i według jakich kryteriów go oceniamy. Pochodzenie instytucji nie dowodzi jej sprawiedliwości ani skuteczności. Słowo spontaniczny opisuje sposób powstania; nie zastępuje oceny następstw. [1] [2]

Widząc sprawną sieć kawiarni i dostawców, łatwo wyobrazić sobie uporządkowaną historię jej powstania. Ferguson przestrzegał przed przypisywaniem złożonych instytucji jednemu założycielowi. Równie mało wyjaśnia jednak stwierdzenie, że wszystko powstało samo. W naszym przykładzie potrzebne byłyby dowody dotyczące zamówień, zmian reguł, naśladowania udanych praktyk i nieudanych prób. Hayekowskie pytanie o uczenie się przypomina, że późniejsza zgodność planów nie pokazuje jeszcze, jak ludzie do niej doszli. [1] [4]

Bitcoin powstał dzięki świadomemu projektowi i napisanemu oprogramowaniu. Protokół oznacza tu techniczne reguły, według których sieć przetwarza i weryfikuje transakcje. Jego reguły nie są więc przykładem czegoś, czego nikt nie stworzył. Decyzje o przyjęciu go, budowie usług lub wyborze partnerów handlowych nie tworzą jednak jednego wspólnego planu biznesowego. Pojęcie spontanicznego porządku pomaga oddzielić projekt protokołu od jego przyjmowania i dalszego używania. Konkretne firmy, programiści i reguły nadal istnieją. Nie można tylko automatycznie przypisywać ich indywidualnych zamiarów wszystkim osobom i organizacjom związanym z Bitcoin. [2] [3] [5]