Praxeology, czyli prakseologia, to rozwijana przez Ludwiga von Misesa teoria celowego działania człowieka. Celowość oznacza użycie środków do osiągnięcia celu, a nie zawsze mądre lub skuteczne postępowanie. Mises wyprowadza z tej struktury ogólne wnioski. To określone podejście do rozumowania ekonomicznego, nie test psychologiczny ani nakaz, jakie cele należy wybierać.
Anna musi wysłać pracę, lecz komputer się nie włącza. Szuka instrukcji naprawy, bo spodziewa się pomocy. Ma cel, środek i wyobrażenie o związku między nimi. Praxeology bada właśnie tę strukturę działania. Jeśli instrukcja nie zadziała, Anna popełniła błąd, ale nadal działała celowo. Kiedy Mises w Human Action mówi o działaniu racjonalnym, nie ma na myśli nieomylności ani aprobaty dla jej decyzji. Nie bada tu również wszystkich psychologicznych przyczyn wyboru. Mimowolny odruch bez wyboru zalicza do innej kategorii: sam ruch nie musi być działaniem w tym znaczeniu. [1]
Anna ma wolną godzinę. Może naprawiać komputer albo pójść na spacer, ale w naszym przykładzie nie może robić obu rzeczy jednocześnie. Wybór naprawy oznacza rezygnację ze spaceru w tym czasie. Nie chodzi tylko o pieniądze: czas i uwaga też mają inne zastosowania. Wartość, jaką ma dla Anny najlepsza możliwość, z której rezygnuje na rzecz naprawy, to jej Opportunity Cost, czyli koszt alternatywny. Decyzja nie ujawnia jednak dokładnej kwoty, którą Anna zapłaciłaby za spacer, ani nie mierzy zadowolenia w stałych jednostkach. Wartość możliwości zależy od osoby, okoliczności i dostępnych opcji. Wybór może też odbywać się w warunkach ograniczeń lub pod przymusem. [1]
Anna ostatecznie pomaga naprawić komputer sąsiadowi i nie chce zapłaty. To także ma cel: chce umożliwić mu rozmowę z rodziną. Odpoczynek, darowizna czy świadome odłożenie czynności również mogą służyć celowi. Ten sposób analizy nie zakłada więc, że człowiek zawsze gromadzi pieniądze lub myśli tylko o sobie. Opisanie czyjegoś celu nie oznacza też moralnej aprobaty. Pytanie prakseologiczne dotyczy tego, jak ktoś próbuje go osiągnąć. Czy cel jest słuszny i czy metoda działa, to dalsze pytania; samo słowo „celowe” ich nie rozstrzyga. [1]
Jeśli Anna zacznie pobierać opłaty, jej decyzje spotkają się z decyzjami klientów i dostawców. Musi brać pod uwagę ceny, płatności i to, czy zarobek wystarczy na części. Catallactics to Misesowska nazwa badania wymiany i zjawisk rynkowych w szerszej teorii działania. Prakseologia nie jest zatem tylko innym słowem na handel. Zrozumienie konkretnego rynku wymaga znajomości warunków: wiedzy ludzi, możliwych umów i akceptowanych pieniędzy. Sam fakt, że Anna i klient mają cele, nie wyznacza ceny naprawy. [3]
Dedukcja polega na śledzeniu tego, co logicznie wynika z przyjętych przesłanek. Jeśli naprawa i spacer rzeczywiście nie mogą zajmować tej samej godziny jednocześnie, wybór jednego wyklucza drugie. Nie potrzebujemy do tego sondażu. Mises podobnie pojmuje prakseologię jako teorię aprioryczną: według niego jej ogólne zależności nie powstają przez uogólnianie pomiarów. To jego stanowisko metodologiczne. Nie czyni ono prawdziwą każdej opowieści gospodarczej, która brzmi logicznie. Przy zastosowaniu do konkretnego przypadku trzeba rozpoznać założenia, sprawdzić rozumowanie i ustalić, czy opisane warunki naprawdę zachodzą. [2]
Anna planuje naprawę, bo wierzy, że sklep ma potrzebną część. Sprzedawca tymczasem oczekuje dostawy, która się opóźni. Każde z nich ma plan, ale to nie znaczy, że plany do siebie pasują. Friedrich Hayek w Economics and Knowledge z 1937 roku odróżnia czystą logikę wyboru od zdobywania wiedzy i koordynowania działań. W The Use of Knowledge in Society z 1945 roku szerzej omawia znaczenie wiedzy rozproszonej między ludźmi. Kto dowie się o opóźnieniu i jak zmieni plan, to kwestia rzeczywistych zdarzeń, której sama dedukcja nie rozwiązuje. Także przynależność do tradycji austriackiej nie oznacza identycznej metody u wszystkich autorów. [4] [5]
Z celowego działania Anny nie odczytamy następnego cennika, liczby klientów ani daty, od której firma się opłaci. Potrzebne byłyby dodatkowe założenia o umiejętnościach, konkurencji i pragnieniach innych ludzi. To samo dotyczy przyszłej ceny Bitcoina. Nawet przekonujący argument może opierać się na oczekiwaniu, które się nie spełni. Warto oddzielić trzy pytania: czy wniosek wynika z przesłanek, czy przesłanki są prawdziwe i czy konkretna prognoza się sprawdziła. Nazwa teorii nie zastępuje żadnej z tych kontroli. [2]
Bitcoin służy jednej osobie do płacenia, druga przechowuje go długoterminowo, a trzecia wspiera nim projekt. Możemy pytać o cele, alternatywy i przeszkody. Bez dowodów nie należy jednak przypisywać wszystkim tego samego motywu ani automatycznie wywodzić przyszłego popytu z ograniczonej podaży. Reguły protokołu sprawdzamy w kodzie; gotowość sklepów do przyjmowania płatności czy zdolność ludzi do bezpiecznego tworzenia kopii portfela wymagają innych badań. Prakseologia może uporządkować argument. Jest użyteczna, gdy wyjaśnia założenia i niewiadome, zamiast zastępować obserwację rzeczywistości. [4] [5]
Pełniejszy obraz uzyskasz, czytając to hasło razem z Human Action, Methodological Individualism, Catallactics, Austriacka szkoła ekonomii, Knowledge Problem, Bitcoin. Do tego hasła prowadzą również odsyłacze z Methodological Individualism, Human Action, Catallactics, Ludwig von Mises.