Szkoła austriacka to tradycja myśli ekonomicznej, której początki wiąże się z Carlem Mengerem i jego książką z 1871 roku. Bada, jak ludzie o różnych potrzebach i niepełnej wiedzy wybierają spośród ograniczonych możliwości oraz jak ich plany spotykają się na rynku. Ważne są w niej subiektywna wartość, czas i informacje zawarte w cenach. Jej autorzy różnią się w wielu wnioskach: nie jest ani poradnikiem inwestycyjnym, ani jednym programem politycznym.
Anna idzie rano na pociąg i chce wypić kawę. Pavel już jedną wypił i nie ma ochoty na następną. Ta sama filiżanka ma więc dla każdego inne znaczenie. To właśnie subiektywna wartość: oceniamy rzeczy według tego, do czego mogą nam posłużyć w danej sytuacji. Nie znaczy to, że życzenia usuwają niedobór lub koszty produkcji. Znaczy, że same godziny pracy nad wyrobem nie gwarantują zainteresowania klientów. Kupując kawę, Anna w tej chwili woli filiżankę od oddawanych pieniędzy. Sprzedawca z kolei woli otrzymać pieniądze, niż zatrzymać tę filiżankę kawy. Tak ta tradycja wyjaśnia zjawiska społeczne przez ludzkie działania, bez założenia, że wszyscy chcą tego samego. [1]
Pierwsza poranna kawa może być przyjemna, piąta już zbędna. Anna nie ocenia przy zakupie całej kawy świata, lecz następną filiżankę. Ekonomiści nazywają to użytecznością krańcową, Marginal Utility: znaczeniem dodatkowej jednostki przy określonych potrzebach i zasobach. Podobnie można zrozumieć wodę i diamenty. Woda jest niezbędna do życia, ale kolejna szklanka przy działającym kranie może kosztować niewiele; na pustyni sytuacja się zmienia. Każdy wybór ma również koszt alternatywny, Opportunity Cost: wartość najlepszej możliwości, z której rezygnujemy. Za te same pieniądze Anna mogłaby kupić przekąskę. Ceny powstają w zetknięciu ofert kupna i sprzedaży, nie są dokładnym pomiarem szczęścia ani automatycznym sprawdzianem sprawiedliwości. [1] [15]
Właścicielka kawiarni płaci więcej za ziarna. Nie musi znać każdego plantatora ani wszystkich przyczyn zmiany. Wyższa cena może jednak skłonić ją do ograniczenia strat, zmiany dostawcy lub menu. Friedrich Hayek w eseju z 1945 roku wyjaśniał, że ważna wiedza jest rozproszona: jedna osoba zna zapasy, druga miejscowy popyt, trzecia awarię produkcji. Ceny mogą przekazywać część tych zmian i pomagać dopasowywać do siebie decyzje. Nie muszą mówić dokładnie, co się stało. Nie są też doskonałe: szkody powodowane zanieczyszczeniem mogą nie być w pełni uwzględnione. Zdolność rynku do przekazywania informacji nie oznacza więc, że każda cena ujmuje wszystkie skutki. [4]
Anna widzi kolejki przy wczesnym pociągu, a sąsiednia kawiarnia otwiera się później. Być może można zaoferować coś, czego klientom brakuje. Israel Kirzner podkreślał takie przedsiębiorcze odkrywanie: ktoś zauważa niewykorzystaną możliwość i próbuje ją urzeczywistnić. Dopiero popyt i koszty pokażą, czy ocena była trafna. Ani zysk, ani strata nie są z góry przesądzone. Otwarcie stoiska wymaga sprzętu, pracy, pozwoleń i gotowości na niepewność. Konkurencja w tym ujęciu to nie tylko lista istniejących firm, lecz ciągłe odkrywanie i poprawianie planów działalności. [6]
Wyobraźmy sobie teraz, że Anna otworzyła własną kawiarnię. Aby ją powiększyć, musi kupić ekspres i przystosować lokal, zanim zapłacą jej nowi klienci. Między wydatkiem a wynikiem upływa czas. Eugen von Böhm-Bawerk badał właśnie związek kapitału, produkcji i procentu. Kapitał to tutaj nie tylko pieniądze: ekspres, młynek i zapasy mają konkretne zastosowania i nie można bez kosztu zmienić ich w cokolwiek innego. Preferencja czasowa, Time Preference, opisuje ocenę posiadania czegoś teraz w porównaniu z otrzymaniem tego później. Rynkowych stóp procentowych nie wyjaśnia jednak sama cierpliwość: znaczenie mają też ryzyko niespłacenia, oczekiwania i warunki finansowania. Samo czekanie lub oszczędzanie nie zapewnia powodzenia firmy. [2]
Gdyby Anna sprzedawała kawę tylko za rzeczy, których właśnie potrzebuje, musiałaby znaleźć klientów z odpowiednią ofertą. Dzięki pieniądzom potrzeby obu stron nie muszą się tak pokrywać. Klient płaci, a Anna może kupić potrzebne rzeczy gdzie indziej. Przyjmuje pieniądze, ponieważ później prawdopodobnie przyjmie je ktoś inny. Carl Menger wyjaśniał powstanie pieniądza coraz szerszym użyciem w wymianie dóbr łatwiejszych do sprzedania. To możliwy mechanizm, a nie dowód identycznego pochodzenia każdej waluty. Monety, prawo, banki i państwa silnie kształtowały historyczne systemy pieniężne. Ludwig von Mises później badał, jak oczekiwania dzisiejszej siły nabywczej łączą się z wcześniejszym doświadczeniem cen. Te pytania pomagają myśleć również o przyjmowaniu nowej waluty, ale same nie określą ceny bitcoina. [8] [11]
Anna może otworzyć w wynajętym lokalu kawiarnię albo piekarnię. Techniczna wykonalność obu nie wystarcza. Trzeba porównać czynsz, urządzenia, składniki i oczekiwane przychody. Mises w 1920 roku twierdził, że zniesienie prywatnej własności środków produkcji oraz ich rynków usuwa ich ceny rynkowe, a wraz z nimi ważne narzędzie porównań pieniężnych. To problem kalkulacji ekonomicznej. Nie chodzi o to, że planista nie potrafi dodawać, lecz skąd weźmie znaczące ceny różnych zastosowań zasobów. Hayek dodał problem stale zmieniającej się wiedzy. Zakres argumentu ma znaczenie: spór o całkowicie planowaną gospodarkę sam nie rozstrzyga oceny każdej usługi publicznej lub regulacji. [3] [4]
Wyobraźmy sobie, że tańszy kredyt zachęca wielu przedsiębiorców do jednoczesnej rozbudowy. Austrian Business Cycle Theory, w skrócie ABCT, twierdzi, że gdy warunki kredytu nie odpowiadają rzeczywistym oszczędnościom i dostępnym zasobom, mogą powstać plany, których nie da się wszystkich ukończyć zgodnie z oczekiwaniami. Teoria nazywa to niedopasowanie inwestycji Malinvestment. Nie oznacza ono po prostu każdej firmy ze stratą ani reguły, że każdy tani kredyt kończy się kryzysem. Oceniając konkretną recesję, trzeba udokumentować ten mechanizm i zestawić go z innymi wyjaśnieniami, na przykład zakłóceniami dostaw lub paniką finansową. Teoria nie podaje daty następnego załamania. [12]
Nazwa przypomina austriackie początki tradycji. Menger opublikował Zasady ekonomii w 1871 roku. Eugen von Böhm-Bawerk rozwijał teorie kapitału i procentu, Friedrich von Wieser zajmował się wartością i kosztami. Ludwig von Mises badał pieniądz, kalkulację ekonomiczną i ludzkie działanie. Friedrich Hayek analizował wiedzę i koordynację, Israel Kirzner przedsiębiorcze odkrywanie. Nie chodzi o szkołę w jednym budynku ani poglądy wszystkich współczesnych ekonomistów austriackich. To tradycja, która rozwijała się i rozgałęziała. Przy konkretnym twierdzeniu warto ustalić autora i pytanie, na które odpowiadał. [1] [2] [6]
W tej tradycji istnieją różnice dotyczące banków, państwa, niepewności oraz uzasadniania twierdzeń. Prakseologia Misesa, Praxeology, podkreśla logiczne wnioski wyprowadzane z celowego ludzkiego działania. Hayek zajmował się również ograniczeniami wiedzy i przestrzegał przed pozorowaniem precyzji nieosiągalnej przy złożonych zjawiskach społecznych. Ludwig Lachmann i Murray Rothbard rozwijali kolejne, odmienne podejścia. Określenie szkoła austriacka nie powinno więc automatycznie oznaczać poparcia jednego systemu pieniężnego lub politycznego. Subiektywna wartość i myślenie krańcowe są też obecne poza tą tradycją. Ważny jest konkretny argument, nie sama etykieta. [9] [10] [13] [14]
Warto zapytać, czy autor wyjaśnia zasadę, proponuje politykę, czy twierdzi coś o konkretnym wydarzeniu historycznym. Ostatni przypadek wymaga również danych i porównania z alternatywami. Badanie Tsionasa, Kollintzasa i Konstantakopoulou z 2009 roku przedstawia na przykład wyniki wspierające ABCT na podstawie danych z lat 1980–2005. Jeden wynik nie potwierdza wszystkich wersji teorii ani jej trafności w każdym kryzysie. W odniesieniu do Bitcoina tradycja pomaga pytać o ograniczoną dostępność zasobów, gotowość przyjmowania pieniądza, planowanie w czasie i konkurencję walut. Bezpieczeństwo sieci, gwałtowne zmiany ceny, ochronę kluczy i rzeczywiste użycie trzeba jednak oceniać oddzielnie. Szkoła może dostarczyć dobrych pytań, ale nie gotowej odpowiedzi o przyszłej cenie bitcoina. [7] [9]
Pełniejszy obraz uzyskasz, czytając to hasło razem z Zdrowy pieniądz, Time Preference, Pieniądz fiducjarny, Bitcoin, Carl Menger, Ludwig von Mises. Do tego hasła prowadzą również odsyłacze z Zdrowy pieniądz, Josef Tětek, Praxeology, Saifedean Ammous.