Authorized participant, w skrócie AP, to instytucja finansowa uprawniona umową do tworzenia i umarzania dużych pakietów udziałów bezpośrednio w określonym produkcie giełdowym. ETF oznacza fundusz notowany na giełdzie, a ETP jest szerszą kategorią produktów giełdowych. Zwykły inwestor zazwyczaj kupuje istniejące udziały przez brokera. AP może zmieniać ich liczbę przez creation, czyli emisję nowych udziałów, lub redemption, ich zwrot i umorzenie. W produkcie bitcoinowym nie oznacza to tworzenia nowych bitcoinów.
Wyobraź sobie Janę, która przez brokera kupuje udziały w IBIT, bitcoinowym truście inwestycyjnym iShares. Zwykły rachunek maklerski pozwala jej handlować na giełdzie, ale nie zamawiać nowych udziałów bezpośrednio w truście. Do tej drugiej czynności instytucja potrzebuje uprawnień AP. Prospekt IBIT z 31 lipca 2025 r. wymaga zarejestrowanego broker-dealer, czyli firmy prowadzącej obrót papierami wartościowymi, ważnej umowy AP oraz bezpośredniego lub pośredniego uczestnictwa w DTC. DTC jest amerykańską instytucją świadczącą usługi ewidencji i rozrachunku papierów wartościowych. Sam rozmiar firmy albo duży pakiet udziałów nie wystarczają. Wymogi dotyczą konkretnego produktu. [1]
Kupując udział, Jana widzi cenę, po której ktoś chce go sprzedać. Market maker, czyli animator rynku, regularnie wystawia oferty kupna i sprzedaży, pomagając inwestorom znaleźć drugą stronę transakcji. AP pełni inną funkcję: może realizować tworzenie i umarzanie udziałów z emitentem, czyli podmiotem, który je emituje. Jedna firma może wykonywać oba zadania. Samo podawanie cen nie czyni jej jednak AP, a AP nie musi być sprzedawcą w transakcji Jany. Czym innym jest obrót istniejącym udziałem, a czym innym zmiana całkowitej liczby udziałów. [2]
AP nie zamawia każdego udziału Jany oddzielnie. Przywołany prospekt IBIT określa Basket jako pakiet 40 000 udziałów; tworzenie i umarzanie odbywa się w takich pakietach albo ich wielokrotnościach. NAV to wartość aktywów netto przypadająca na udział, po uwzględnieniu zobowiązań. Nie musi być ceną bieżącej transakcji giełdowej. W naszym przykładzie NAV wynosi 50 USD. Jeden koszyk odpowiada więc 40 000 × 50 = 2 000 000 USD przed opłatami i innymi korektami. Kwota 50 USD jest założeniem dydaktycznym, a nie aktualnym kursem. Rozmiary koszyków również różnią się między produktami. [1]
Przy tworzeniu udziałów za gotówkę AP dostarcza pieniądze, a produkt organizuje zakup bazowego bitcoina zgodnie ze swoją procedurą. Przy tworzeniu in-kind dostarczany jest sam składnik aktywów, tutaj bitcoin. Umorzenie przebiega w odwrotną stronę. Amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd, SEC, 29 lipca 2025 r. dopuściła tę ścieżkę in-kind dla kryptowalutowych ETP za pośrednictwem AP. Cytowany prospekt IBIT przewiduje zarówno bitcoin, jak i gotówkę. Wcześniejszy wymóg korzystania wyłącznie z gotówki nie jest zatem stałą regułą. Nadal obowiązują warunki danego produktu: Jana nie uzyskała prawa do wymiany pojedynczego udziału na BTC. [3] [1]
Jeżeli udziały są droższe niż przypadające na nie aktywa, opłacalne może być utworzenie nowych udziałów i ich sprzedaż. Przy odwrotnej różnicy sens może mieć kupno udziałów i ich umorzenie w produkcie. Wykorzystywanie takich różnic cenowych nazywa się arbitrażem. Sama różnica nie jest jednak zyskiem. Załóżmy cenę giełdową 50,20 USD i porównywalną wartość aktywów bazowych 50 USD. Przy 40 000 udziałów różnica brutto wynosi 8 000 USD. Jeśli finansowanie, transakcje, zabezpieczenie przed zmianą cen i rozrachunek kosztują razem 9 000 USD, wynik to −1 000 USD. Ten bodziec może zmniejszać rozbieżność, ale nie gwarantuje stałej zgodności ceny z NAV. [4]
Załóżmy, że Jana sprzedaje innemu inwestorowi 1 000 wcześniej wyemitowanych udziałów. Zmienia się właściciel, ale liczba udziałów w obrocie pozostaje taka sama. Ta transakcja sama w sobie nie oznacza, że trust musi kupić dodatkowe BTC. Obrót między inwestorami tworzy rynek wtórny. Rynek pierwotny to miejsce, gdzie AP realizują tworzenie i umarzanie udziałów z produktem. Dlatego wolumen giełdowy należy odróżniać od napływu i odpływu aktywów w tych operacjach. Te same udziały mogą wielokrotnie zmieniać właściciela w ciągu dnia bez dopływu nowych aktywów za każdym razem. [4]
Instytucja może mieć umowę AP, a mimo to akurat nie tworzyć ani nie umarzać udziałów. BlackRock pokazuje to na australijskich ETF: dane z lipca 2025 r. rozróżniają AP posiadających umowę od aktywnych AP, którzy wykonywali takie operacje z funduszem w poprzednich 12 miesiącach. Nie jest to lista uczestników IBIT ani pomiar ich obecnych możliwości. Cytowany prospekt IBIT nie nakłada też na AP obowiązku tworzenia lub umarzania koszyków. Przy ocenie produktu liczy się więc nie tylko liczba nazw, lecz również rzeczywista aktywność i zdolność uczestników do działania w trudnych warunkach. [5] [1]
Jana zazwyczaj wchodzi do produktu i wychodzi z niego, kupując lub sprzedając udziały przez brokera. Nie wypłaca pojedynczych bitcoinów z trustu do własnego portfela. W IBIT nawet zebranie całego koszyka nie zastępuje uprawnień AP. Zanim ktoś zacznie polegać na tworzeniu lub umarzaniu, powinien rozumieć umowę, opłaty, terminy składania zleceń i rozrachunek. Istnienie AP pomaga wyjaśnić mechanizm produktu, ale nie ubezpiecza udziałów, nie obiecuje korzystnej ceny ani nie gwarantuje stałej dostępności drugiej strony transakcji. Udział w produkcie i samodzielnie przechowywany bitcoin pozostają różnymi rzeczami. [1]
Pełniejszy obraz uzyskasz, czytając to hasło razem z Spotowy ETP na bitcoina, ETF creation and redemption, Net asset value, Counterparty risk. Do tego hasła prowadzą również odsyłacze z Spotowy ETP na bitcoina, ETF creation and redemption, In-kind creation and redemption, Cash creation model.