Spotowy ETP na bitcoina

Anna ma już rachunek maklerski, na którym kupuje akcje. Chce, aby część jej oszczędności podążała za ceną bitcoina, i znajduje spotowy ETP. Kupuje jego papiery podobnie jak akcje. Na rachunku pojawia się jednak pozycja inwestycyjna, a nie portfel Bitcoin. Nie może z niej wysłać bitcoinów znajomemu ani zapłacić sprzedawcy. ETP oznacza exchange-traded product, czyli produkt notowany na giełdzie. ETF (exchange-traded fund) jest węższym określeniem funduszu, choć potocznie używa się go także wobec amerykańskich trustów bitcoinowych. Trust oznacza tu strukturę prawną, w której majątkiem zarządza się na rzecz posiadaczy jednostek. Dokładną formę prawną opisuje prospekt, dokument wyjaśniający działanie produktu i prawa inwestora. [7] [13]

Produkt spot posiadający bitcoiny opiera wartość na rzeczywistych bitcoinach utrzymywanych w jego strukturze. Fundusz futures używa natomiast kontraktów rozliczanych w przyszłym terminie według określonych zasad. Gdy zbliża się termin wygaśnięcia, zastępuje je nowymi: to rolowanie. Cena kontraktu może różnić się od bieżącej ceny spot. Droższe kontrakty o dalszym terminie oznaczają contango; odwrotna sytuacja to backwardation. Te różnice i wymiana kontraktów wpływają na wynik. Nie są stałą opłatą ani nie muszą zawsze oznaczać straty. Dwa produkty z bitcoinem w nazwie mogą więc przynosić różne stopy zwrotu. [6] [11]

Klucz prywatny pozwala podpisać transfer bitcoinów. Przy instytucjonalnym przechowywaniu aktywów nie zarządza nim Anna, lecz wyznaczony podmiot, custodian. Cold Storage oznacza przechowywanie kluczy poza środowiskiem stale podłączonym do sieci. Same bitcoiny nie leżą w odłączonym pudełku. Anna nie musi tworzyć własnej kopii zapasowej, ale polega na organizacji prawnej i operacyjnej produktu. Sprawdza zatem, kto przechowuje majątek, czy korzysta z dalszych podmiotów, kto może zatwierdzić transfer i co dzieje się w razie awarii lub niewypłacalności. Ubezpieczenie może mieć wyłączenia i limity wspólne dla wielu klientów oraz nie pokrywać całej straty. [10]

Wartość aktywów netto, Net Asset Value lub NAV, to aktywa po odjęciu zobowiązań. Po podzieleniu przez liczbę jednostek otrzymujemy NAV na jednostkę. Przykładowo 1 000 000 USD aktywów netto i 100 000 jednostek daje 10 USD na jednostkę. Kurs 10,20 USD oznaczałby premię 2 %, a 9,80 USD — dyskonto 2 % wobec NAV. Porównanie musi dotyczyć tego samego momentu. Produkt używa określonego benchmarku, czyli ceny referencyjnej wyliczanej z wybranych transakcji, oraz konkretnej godziny wyceny. Wczorajszy NAV nie mierzy więc wiarygodnie dzisiejszej premii. Również orientacyjna wartość w trakcie sesji nie gwarantuje ceny, po której uda się zawrzeć transakcję. [2] [5]

Anna zwykle kupuje od innego uczestnika giełdy. Obok tych transakcji istnieje drugi poziom: Authorized Participants, czyli upoważnieni uczestnicy, mogą na warunkach umownych tworzyć i umarzać duże pakiety jednostek. Proces ten nazywa się Creation and Redemption. Gdy kurs jest dostatecznie wysoki względem wartości aktywów bazowych, opłacalne może być utworzenie jednostek i ich sprzedaż. Przy dużym dyskoncie sens może mieć odwrotny kierunek. Wykorzystanie różnicy cen to arbitraż. Koszty, dostępność kontrahentów i możliwość zawieszenia procesu sprawiają jednak, że powrót ceny do NAV nie jest zagwarantowany. [2] [7]

W modelu gotówkowym za utworzenie lub umorzenie pakietu przekazuje się pieniądze, a wyznaczony pośrednik kupuje lub sprzedaje potrzebne bitcoiny. W modelu in-kind przekazywany jest bezpośrednio bitcoin. Zmienia to przebieg transakcji, koszty i uczestniczące w niej podmioty. 10 stycznia 2024 r. amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd (SEC) zatwierdziła notowanie określonych spotowych ETP na bitcoina. 29 lipca 2025 r. zezwoliła też upoważnionym uczestnikom na tworzenie i umarzanie kryptowalutowych ETP in-kind; początkowo te produkty działały wyłącznie gotówkowo. Nie oznacza to, że Anna może przedstawić jedną jednostkę i zażądać bitcoinów do portfela. Decydują zasady danego produktu i jej status. Inne produkty mogą dopuszczać bezpośrednie umorzenie także przez inwestorów bez statusu upoważnionego uczestnika, lecz wyłącznie na warunkach prospektu. [1] [9] [10] [12]

Przykładowa opłata roczna 0,25 % to około 2,50 EUR od 1 000 EUR, jeśli podstawa naliczania pozostaje taka sama przez cały rok. W praktyce wartość się zmienia, a opłata zwykle na bieżąco pomniejsza majątek produktu. Gdy finansują ją sprzedaże bitcoinów, ilość bitcoina przypadająca na jednostkę może stopniowo maleć. Tracking difference to różnica między stopą zwrotu produktu i benchmarku w tym samym okresie. Mierzona na podstawie NAV odzwierciedla m.in. opłaty i wewnętrzne koszty transakcji. Na osobisty wynik Anny wpływają dodatkowo prowizje maklerskie, przewalutowanie i Spread między kursem kupna a sprzedaży. Te indywidualne koszty nie wchodzą automatycznie do odchylenia mierzonego z NAV. [10] [2] [12]

Bitcoin jest przedmiotem obrotu bez przerwy, lecz dostępność handlu papierem zależy od giełdy, sesji i brokera. Jeśli cena bitcoina gwałtownie zmieni się przez weekend, Anna może zobaczyć zupełnie inny kurs przy następnym otwarciu. Zlecenie złożone poza godzinami handlu nie obiecuje wykonania po ostatniej wyświetlonej cenie. W mniej płynnej sesji, z mniejszą liczbą dostępnych ofert po drugiej stronie, Spread może się rozszerzyć. Zlecenie z limitem określa najwyższą cenę kupna lub najniższą sprzedaży, ale nie gwarantuje zawarcia transakcji. [13] [14]

Dopuszczenie do obrotu nie potwierdza, że bitcoin zdrożeje. W decyzji z 2024 r. SEC wyraźnie oddzieliła zgodę dotyczącą produktów od poparcia dla Bitcoina. Na przykład amerykański IBIT jest trustem, a nie funduszem zarejestrowanym zgodnie z Investment Company Act of 1940. Oznacza to inne ramy prawne i zabezpieczenia, nie brak regulacji. Również w Europie nie każdy bitcoinowy ETP jest funduszem UCITS. UCITS to europejskie ramy prawne dla funduszy wspólnego inwestowania, dostępnych także inwestorom indywidualnym. Określają m.in. dozwolone aktywa i wymogi ochrony inwestorów. Produkt może być dłużnym papierem wartościowym, a wtedy znaczenie mają także zabezpieczenie i zobowiązania emitenta. Opodatkowanie oraz dostępność zależą od kraju i produktu. Amerykańskiej nazwy czy zasady nie można automatycznie przenosić do innych państw. [1] [10] [12] [13] [8] [15]

Anna najpierw ustala, czy chce śledzić cenę na rachunku inwestycyjnym, czy używać bitcoinów i samodzielnie kontrolować ich transfery. ETP może być wygodne dla pierwszego celu. W drugim przypadku zwykły zakup papieru nie zastępuje własnego portfela. Dopiero potem porównuje prawa, przechowywanie aktywów, benchmark, koszty, płynność, tworzenie i umarzanie jednostek oraz podatki. Warto też śledzić rzeczywistą zmianę NAV i jej odchylenie od benchmarku. Wygodny zakup nie zmienia ryzyka bazowego: produkt śledzący wyłącznie bitcoina nie rozkłada inwestycji na różne rodzaje majątku i może znacznie stracić na wartości. [7] [13]