ETF creation and redemption oznacza emisję i umarzanie udziałów funduszu giełdowego. Podobnego mechanizmu używają też inne produkty giełdowe, w tym trusty bitcoinowe. Bezpośrednio z produktem działa Authorized participant, czyli AP: instytucja finansowa z odpowiednią umową. Wnosi pieniądze lub określone aktywa i otrzymuje nowe udziały. W drugą stronę oddaje udziały za odpowiadające im pieniądze lub aktywa. Zwykły inwestor przeważnie kupuje i sprzedaje istniejące udziały przez brokera. Nowe udziały produktu bitcoinowego nie są nowo wydobytymi bitcoinami.
Wyobraź sobie, że Jana kupuje udział ETF. Sprzedawca może jej zaoferować udział, który już do kogoś należał: zmienia się tylko właściciel. Creation działa inaczej. AP dostarcza wymagany wkład, a produkt emituje w zamian nowe udziały. AP może je zatrzymać lub sprzedać na giełdzie. Przy redemption oddaje wymagany pakiet, otrzymuje określone świadczenie, a zwrócone udziały zostają umorzone. Aktywa wpływają więc do produktu albo z niego wypływają. Rozmiar i skład pakietu, zwanego koszykiem, określają warunki produktu. Nie istnieje jeden koszyk wspólny dla każdego ETF. [1]
Weźmy nasz uproszczony przykład bez kosztów i zmian cen. Produkt ma aktywa netto o wartości 100 000 000 USD, czyli aktywa po odjęciu zobowiązań. Przypadają one na 2 000 000 udziałów, więc NAV, wartość aktywów netto na udział, wynosi 50 USD. AP wnosi teraz 2 000 000 USD za 40 000 nowych udziałów. Po operacji mamy 102 000 000 / 2 040 000 = 50. Udziałów jest więcej, ale przybyły też odpowiadające im aktywa. W tym modelu sama emisja nie zmniejszyła wartości udziału Jany. NAV nie musi jednak być ceną, po której może ona teraz zawrzeć transakcję giełdową. [1]
W tym samym modelu AP oddaje teraz 20 000 udziałów i otrzymuje 1 000 000 USD. Produkt traci aktywa, ale zwrócone udziały również zostają umorzone. Pozostaje 101 000 000 / 2 020 000 = 50 USD na udział. Spadek całego majątku sam w sobie nie musi więc oznaczać straty Jany. To hipotetyczny produkt z odpowiednim rozmiarem koszyka, a nie dane o koszykach iShares Bitcoin Trust ETF (IBIT). Model wyjaśnia proporcję aktywów do udziałów; rzeczywisty wynik mogą zmienić koszty, błędna wycena i ruch cen podczas operacji. [1]
Przy tworzeniu za gotówkę, cash, AP dostarcza pieniądze, a trust organizuje odpowiedni zakup bitcoina. Umorzenie za gotówkę wymaga odpowiadającej mu sprzedaży. Przy in-kind przekazywany jest sam składnik aktywów: AP dostarcza bitcoin za nowe udziały albo otrzymuje go przy umorzeniu. Amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd, SEC, dopuściła ten mechanizm in-kind dla kryptowalutowych produktów notowanych na giełdzie, czyli ETP, 29 lipca 2025 r. Cytowany prospekt IBIT przewiduje zarówno bitcoin, jak i gotówkę. Zgoda nie oznacza jednak, że każdy AP musi obsługiwać oba sposoby. Decydują konkretne warunki i możliwości uczestników. [3] [2]
Uzgodnienie wymiany to nie to samo co dostarczenie tego, co obiecano. Rozrachunek jest etapem, na którym wymagane pieniądze, bitcoin i udziały faktycznie przechodzą między stronami według zasad operacji. Cytowany prospekt IBIT odróżnia więc termin składania zleceń od późniejszego dostarczenia aktywów. Dla in-kind wskazuje 15:59 ET w dniu transakcji, a dla cash 18:00 ET w poprzednim dniu roboczym. ET oznacza czas wschodni USA. To warunki cytowanej wersji produktu, nie uniwersalne terminy wszystkich funduszy. Złożenie zlecenia na czas samo nie dowodzi zakończenia rozrachunku ani przekazania wszystkich aktywów. [2]
Wróćmy do dwóch operacji z przykładu: creation 40 000 i redemption 20 000 udziałów dają przyrost netto +20 000 udziałów. Aktywność brutto, sumująca oba kierunki, to 60 000 udziałów. Kolejna sprzedaż giełdowa 1 000 istniejących udziałów między inwestorami nie zwiększa tych przepływów na rynku pierwotnym. Należy do rynku wtórnego, gdzie zmienia się właściciel. Trzeba też znać okres objęty danymi, wiedzieć, czy mierzą udziały, czy pieniądze, oraz czy operacje są tylko zlecone, czy już rozliczone. [1]
Kontynuujmy bez nowych wpłat i umorzeń. Produkt nadal ma 2 020 000 udziałów. Jeśli posiadane aktywa zyskają na wartości tak, że NAV wzrośnie z 50 do 60 USD, aktywa netto zwiększą się ze 101 000 000 do 121 200 000 USD. Różnica 20 200 000 USD w tym modelu wynika z przeszacowania, a nie z napływu nowego kapitału. Nikt nie musiał dostarczyć dodatkowych pieniędzy ani bitcoina. Dlatego wzrostu całego majątku nie można automatycznie opisywać jako nowych zakupów inwestorów. W rzeczywistych raportach trzeba również oddzielić opłaty, zobowiązania i inne zmiany. [2]
Mechanizm działa tylko wtedy, gdy uczestnicy mogą wykonać potrzebne transakcje i transfery. Prospekt IBIT opisuje ograniczenia operacyjne i sieciowe oraz możliwość zawieszenia tworzenia lub umarzania udziałów. Cena giełdowa może wtedy dłużej pozostawać powyżej NAV, z premią, albo poniżej, z dyskontem. Jana zwykle próbuje wyjść z inwestycji, sprzedając udział na giełdzie. Sama obecność AP nie daje jej prawa do wypłaty BTC z trustu do własnego portfela. Oceniając produkt, trzeba więc uwzględniać koszty, dostęp AP i rzeczywisty stan rozrachunku, a nie tylko opis creation i redemption w prospekcie. [2]
Pełniejszy obraz uzyskasz, czytając to hasło razem z Cash creation model, In-kind creation and redemption, Authorized participant, Net asset value. Do tego hasła prowadzą również odsyłacze z Spotowy ETP na bitcoina, Authorized participant, In-kind creation and redemption, Cash creation model.